खण्ड १ : गाउँ पाश्र्वचित्रको भूमिका



१.१ पृष्ठभूमि


संघीय गणतन्त्र नेपालको लागि राज्यका सबैभन्दा तलको तह नगर/गाउँ , नगर/गाउँपालिका र जिल्ला समन्वय समितिहरू हुन् । स्थानीय सरकारको रुपमा लिइने नगर/गाउँपालिकाले सरकारका तर्फबाट जनतालाई दिनुपर्ने सेवा वा सुविधा प्रवाह गर्ने गर्दछन् । तसर्थ सरकारले २०७४ बैशाखमा सूचना जारी गरी नगर/गाउँपालिकाहरूको वस्तुगत विवरण तयार गरी त्यसैका आधारमा योजना छनौट गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको हुनाले यस गाउँपालिकामा रहेका विषयगत कार्यालयहरू, बसोबास गर्ने व्यक्तिहरु तथा अन्य संघसंस्थाहरूको तथ्यगत स्थिति झल्कने गरी उपलब्ध भएसम्मका सूचनाहरूलाई व्यवस्थीत ढंगले संकलन गरी यो गाउँ पाश्र्वचित्र तयार गरिएको छ ।

तुलनात्मक अध्ययन, अनुसन्धान, विश्लेषण, विवेचना गर्न र सम्भावनाहरूको खोजी गर्न सहि तथ्याङ्कले पाश्र्वचित्र तयार गर्दा त्यसले गाउँपालिका लगायत अन्य सरोकारवाला निकायहरूलाई विकासका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न, साझेदारी गर्न र अल्पकालीन एवम् दीर्घकालीन योजना बनाउन महत्वपूर्ण सहयोग पुग्ने गर्दछ । विविध पक्षहरूको वास्तविक स्थितिको तथ्याङ्क र सूचना विना गाउँपालिकाले कुनै पनि योजना तर्जुमा र छनौट सही ढङ्गले हुन सक्दैन । सही रूपमा छनौट नभएको तथा आवश्यकता बाहिरको सूचनाले योजना कार्यान्वयनमा जटिलता सिर्जना गर्दछ । तसर्थ वस्तुगत विवरणको आधारमा प्राथमिकता निर्धारण गरी वास्तविक आवश्यकता र जनताको चाहनामा आधारित कार्यक्रम सञ्चालन गर्न तथा भविष्यका लागि पूर्व तयारी गर्न समेत सही तथ्याङ्क सहितको वस्तुगत विवरण वा पाश्र्वचित्रले सहयोग पुग्दछ । यसै प्रयोजनको लागि गाउँपालिकाको वस्तुस्थिति झल्कने गरी यस गाउँको पाश्र्वचित्र तयार गरिएको हो ।

वास्तवमा यो पाश्र्वचित्र नेचासल्यान गाउँपालिका भित्रको विश्लेषण सहितको सूचनाको संग्रह हो । यसैका आधारबाट यस गाउँपालिकाले भविष्यमा विविध प्रकारका सूचनाहरू प्रवाह गर्न सक्छ । गाउँको विकास, निर्माण र सार्वजनिक सेवा प्रवाह गर्नका लागि यथार्थपरक सूचनाको आवश्यकता पर्ने हुदाँ तथ्याङ्कको शुद्धताका लागि अनेक प्रकारका विधिहरू प्रयोग गरी आवश्यक मात्रामा चेकजाँच गरी पर्याप्त मात्रामा परख गर्ने काम गरेर पाश्र्वचित्र तयार पारिएको छ । तसर्थ यस गाउँको समग्र सूचना आवश्यक पर्ने जिज्ञासु र अध्ययन अनुसन्धानकर्तालाई पनि यो पाश्र्वचित्र महत्वपूर्ण हुनेछ भन्ने कुरामा विश्वस्त हुन सकिन्छ ।


१.२ गाउँ पाश्र्वचित्रको मुख्य उद्देश्यहरु


गाउँपालिकाको वस्तुगत विवरण वा पाश्र्वचित्र निर्माणबाट आवश्यकता अनुसारका सूचना एकीकृत हुने र आवश्यकता अनुसार सूचना प्रवाह गर्न सकिने हुन्छ । यो गाउँ पाश्र्वचित्र मूलतः नेचा सल्यान गाउँपालिकाको आगामी नीति तथा कार्यक्रम, योजना तर्जुमा गर्नका लागि तथ्याङ्कीय आधार सृजना गर्ने सन्दर्भमा तयार गरिएको हो । यसले योजना तथा कार्यक्रमको निर्माण कार्यान्वयन, अनुगमन, मूल्याङ्कन जस्ता कुराको लेखाजोखा गर्न मद्दत गर्नेछ ।

यस पाश्र्वचित्र निर्माण गर्नुका मुख्य उद्देश्यहरू निम्नानुसार छन् ।

• नेचासल्यान गाउँपालिकाको वास्तविक र वस्तुगत सूचना सङ्कलन गरी व्यवस्थापन गर्ने ।
• गाउँभित्र रहेका सेवा सुविधाहरूको बारेमा जानकारी गराउने ।
• गाउँपालिकाको जनसांख्यिक तथा विकासात्मक वस्तुस्थितिको बारेमा जानकारी गराउने ।
• गाउँपालिका भित्र बसोबास गर्ने मानिसहरुको आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक, शैषिक तथा पेशागत स्थितिको बारेमा जानकारी गराउने ।
• गाउँपालिका क्षेत्रभित्र रहेका प्राकृतिक स्रोत, साधन तथा सीपको पहिचान गरी समष्टिगत विवरण प्रस्तुत गर्ने र त्यसको सदुपयोग गर्ने ।
• गाउँपालिकाको वास्तविक र वस्तुगत सूचना संकलन तथा व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने ।
• सूचना माग गर्न आउने निकाय र व्यक्तिलाई सहजरूपले सूचना उपलब्ध गराउने ।
• गाउँपालिकाको भावि योजना तथा कार्यक्रम र नीति निर्माणको कामलाई आधार प्रदान गर्ने।
• गाउँपालिका क्षेत्रको तथ्यांकको आधारमा जिल्ला तथा राष्ट्रियस्तरसम्म सूचनाको उपलब्धता गराई व्यवस्थापनमा सहयोग गर्नु ।
• गाउँपालिका क्षेत्रभित्रको सम्भावना र समस्याहरुको अवगत गराउने ।

यस पाश्र्वचित्र निर्माणका उद्देश्यहरूमा सूचनाको व्यवस्थापन गरी आवश्यकता अनुसार गाउँपालिकाका सूचनाहरू लिपिबद्ध गर्ने र प्रयोगमा ल्याउने कुरा निकै महत्वपूर्ण हुन्छ । विकास निर्माणका कार्यसँग सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरी स्थानीय मानिसहरूलाई सेवा सुविधा उपलब्ध गराउन पनि यसका सूचनाहरू उपयोगी हुनेछन् ।


१.३ गाउँ पाश्र्वचित्र तयारी विधि


गाउँपालिकाको पाश्र्वचित्र तयार गर्नका लागि हालसम्म तयार भएका विभिन्न वस्तुगत विवरणहरूको अध्ययन गर्नुका साथै दिगो विकास लक्ष्यका लक्ष्य तथा सूचकहरूको अध्ययन, जिल्ला सूचना व्यवस्थापन सम्बन्धी दिग्दर्शन र आवधिक गाउँ विकास योजना तर्जुमा मस्यौदा निर्देशिका आदि सामग्रीहरू अध्ययन गरिएको थियो । यसका साथै यस गाउँपालिका क्षेत्रमा रही सामाजिक र राजनीतिक जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा लामो समयदेखि काम गरिरहेका विज्ञहरूसँग गरेको परामर्शलाई पनि आधार मानिएको छ । यसरी पाश्र्वचित्र तथा सूचना सङ्कलनको विधि निर्धारण गरेपछि तथ्यांक या सूचना सङ्कलन गर्ने तथा अनुसन्धानात्मक ढङ्गमा त्यसलाई विश्लेषण तथा प्रस्तुतीकरण गर्ने कार्य गरिएको छ । यसबाट सूचनाहरूको सत्यताको मात्रामा वृद्धि हुनुका साथै दोहोरोपना पनि हटेर गई पाश्वचित्र स्तरीय हुन गएको छ ।

पाश्र्वचित्र निर्माणको लागि स्थानीय राजनीतिक दल तथा अन्य सरोकारवाला सामाजिक संघसंस्थाहरूको भेलामा र अन्तरक्रियामा व्यक्त उनीहरूको राय सुझावलाई आधार मानी जन अपेक्षा अनुरुपको ढाँचा अपनाइएको छ । समूहगत छलफल तथा अन्तरक्रिया लगायत सामाजिक अध्ययनका विभिन्न विधिहरू अवलम्बन गरिएका छन् । तथ्याङ्क विश्लेषणका क्रममा वर्णनात्मक, तुलनात्मक र विश्लेषणात्मक विधि अपनाइएको छ । यसैगरी जिल्ला तहमा उपलब्ध प्रकाशित तथा अप्रकाशित सूचनाका स्रोतहरू र विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिवेदनहरूको समेत अध्ययन, तुलना र विश्लेषण गरी समग्र गाउँपालिकाको अवस्था झल्कने गरी यो पाश्र्वचित्र तयार गरिएको हो ।

पाश्र्वचित्र तयारीको क्रममा के–कस्ता तरिका र साधनहरूको प्रयोग गरियो, त्यसैलाई अध्ययन विधिमा उल्लेख गरिएको छ । गाउँ पाश्र्वचित्रका तयारीका विधिहरू निम्नानुसार छन् ।

• घरधुरी सर्वेक्षण २०७५ डिजिटल विधिद्वारा मोबाइल फोनबाट गरिएको छ ।
• यसमा विषयगत कार्यालय तथा विभिन्न संघसंस्थाहरूबाट उपलब्ध तथ्यांकहरू समावेश गरिएको छ ।
• राष्ट्रिय जनगणना, कृषि गणना, विभिन्न सर्वेक्षण, मानव विकास प्रतिवेदन आदिका नतिजाहरू समावेश गरिएको छ ।
• भौतिक विकास पूर्वाधार, वातावरणीय व्यवस्थापन, सामाजिक विकास, आर्थिक विकास, वित्तीय व्यवस्थापन तथा संस्थागत विकास आदि, नतिजा, सूचकहरू, जोखिम पक्षहरू, कार्यक्रमको पहिचान, आदि जस्ता विषयवस्तु समावेश गरिएको छ ।
• डिजिटल तथ्यांक (GIS Data) , स्थलस्वरुप नक्शा, नापी नक्शा, स्थलगत निरीक्षण तथा अन्तरर्वाता गरी संकलन गरि यस पाश्र्वचित्रमा समावेश गरिएको छ ।

१.४ अध्ययनको क्षेत्र र सीमा


सामान्यतया पाश्र्वचित्रको अध्ययन क्षेत्र विस्तृत हुन्छ । त्यसैले यहाँ अध्ययनको उद्देश्यले दर्शाएका विषयवस्तुलाई नै मुख्य क्षेत्रको रूपमा लिएर अध्ययन, विश्लेषण र प्रस्तुतीकरण गरिएको छ । साधन, स्रोत, समय, लागत र सूचनाको उपलब्धता लगायत अन्य विषयवस्तुको सीमितताका कारणले जुनसुकै अध्ययन पनि प्रभावित भई केही निश्चित सीमाभित्र बाँधिएको हुन्छ । त्यसैगरी यसको अर्को सीमा के हो भने यसले नेचासल्यान गाउँपालिकाभित्रका सूचनालाई मात्र महत्व दिएको छ ।

यस पाश्र्वचित्र निर्माणका लागी जनगणना २०६८ को प्रतिवेदन, घरधुरी सर्वेक्षण २०७५, यस गाउँपालिका समावेश भएका पूर्व गाविसको अभिलेख, स्थानीय समुदायसँगको छलफल तथा अन्तरक्रियाबाट पनि महत्वपूर्ण तथ्याङ्क प्राप्त गरिएको छ । सम्बद्ध सरकारी कार्यालय तथा गैरसरकारी संस्थाहरूको प्रतिवेदनलाई पनि सूचनाको स्रोत मानिएको छ । तिनका प्रकाशित र अप्रकाशित दुवै प्रकारका प्रतिवेदनहरूको सहयोग लिइएको छ । अध्ययनलाई यथासक्य वस्तुगत बनाउने प्रयास गरिए पनि प्राप्त सूचनाहरूलाई तालिकीकरण र विश्लेषण गर्दा केहि त्रुटी तथा कमजोरीहरूको प्रभाव अज्ञानताबस पर्नसक्ने संभावना नरहला भन्न सकिन्न । तैपनि सिमित स्रोत, साधन तथा समयको बावजुद यस पाश्र्वचित्रलाई वस्तुगत र समयपरक बनाउन हरसम्भव प्रयास गरिएको छ ।